امام باقر (علیه السلام) می فرمایند: آیا دین چیزی جز محبت است؟

چکیده:

کلماتی همچون عرفان و تصوف دارای معنای عامی هستند که نمیتوان بطور مطلق خط بطلان بر تمامی مصادیق و فرقه‌های مختلف عرفانی و صوفیه کشید بلکه برای تشخیص صحت و حقانیت یک عرفان، شاخصه‌ای لازم است که از بارزترین شاخصه‌های عرفان ناب و حقیقی، خدا محوری، خرد محوری، شریعت محوری، و اخلاق محوری است و از شاخصه‌های اصلی عرفانهای كاذب نیز خردستیزی ومنطق گریزی، شریعت ستیزی وفقه گریزی است. 





شاخصه‌های عرفان حق و عرفان کاذب

تصوف و عرفان دارای معنای عامی هستند که نقطه مشترک تمام گرایش‌های صوفیانه و عارفانه نوعی توجه به باطن و ماوراء گزینی است. بی شک نمی‌توان با حکم مطلق همه عرفانها و اندیشه‌های صوفیانه را باطل دانست بلکه باید تمامی آنها در یک کفه ترازو و شاخصه حقانیت را در کفه دیگر قرار داد تا میزان حقانیت هر یک بخوبی شناخته شود. حال باید دید شاخصه حقانیت و مناط صحت یک عرفان در چیست.
خدای متعال وصول به خویش را غایت زندگی بشر قرار داد و در انسان، راهنمای باطنی به نام عقل به ودیعت نهاد چنانکه برای رشد و تعالی وی به واسطه رهنمایان ظاهری (یعنی پیامبران ) کتابهای آسمانی فرستاد. و این دو راهنمای ظاهری و باطنی در تلازم و تطابق با یکدیگرند تا انسان را به حقیقت که همان وصول به خداست برسانند. روح آدمیان با عرفان و معنویت سازگار است. همه انسان‏ها از دست‏‌مایه‏‌هاى عارفانه بشرى بهره‏مند مى‏شوند. حال، اگر انسان سالک در سیر طریقت معنوی خویش، با شریعت و دستورات این دو راهنما مطابق بود در مسیر حقیقت قرار دارد و اگر عرفان وی بدون همراهی با برهان و قرآن باشد از مسیر حقیقت و سعادت خارج شده است. 
بنابراین شاخصه صحت یک عرفان همراهی او با عقل و وحی است و اگر در نقطه‌ای با عقل و وحی منافات داشته باشد در همان نقطه دچار انحراف از حق گشته است. سعادت سالک و نیل به حقیقت در گرو التزام به شریعت و عقل و وحی است. لذا طریقت بی شریعت هرگز سالک را به حقیقت نمی‌رساند؛ بلکه عرفان بدون عقل و وحی، سالک را به ورطه گمراهی می‌کشاند و به پرتگاه سقوط سوق می‌دهد.
حال با این شاخصه حقانیت، با نگاهی جامع به فِرَق مختلف تصوف و عرفان، در می‌یابیم که برخی از این فِرق با التزام کامل به عقل و وحی و رعایت کامل احکام شریعت، در مسیر سعادت قرار دارند اما برخی دیگر از فرق صوفیه گرچه به توحید و نبوت و معاد معتقدند ولیکن در جزئیات دین از وحی و عقل کناره گرفته‌اند و همین کناره‌گیری از وحی و عقل و پشت نمودن به برخی احکام شریعت باعث انحطاط و انحراف آنها از مسیر حقانیت شده است. 
یکی از گرایش‌هایی که در برخی عرفان‌ها‌ی ناصحیح و تعالیم آنها وجود دارد معتبر نداستنِ عقل و عدم حجیت اوست. به عبارتی بین عرفان و عقل ناسازگاری می‌پندارند. عرفای راستین گفته‌اند عرفان فوق عقل است، نه ضد عقل. آن‌ها ارزش عقل را انكار نكرده‌اند، بلكه به محدودیت آن توجه داده‌اند. مقصود آن‌ها این است كه راه دیگری برتر از عقل وجود دارد كه همان کشف و شهود بی‌واسطه‌ی حقایق است كه از راه تهذیب نفس و عشق به خدا حاصل می‌شود، نه این‌كه عقل، باطل و بی‌اعتبار باشد. عقل نزد آنها نه تنها معتبر است، بلكه بسیار اهمیت دارد و بدون عقل نمی‌توان در معرفت گامی برداشت. اما برخی کج‌اندیشان توهم كرده‌اند كه عقل از اساس باطل و مزاحم است و باید آن‌را نادیده گرفت. این توهمی بیش نیست و خلاف تعالیم قرآنی و روایی ماست كه به عقل جایگاه رفیعی داده‌اند. عرفان حقیقى، ضدعقلانى نیست و براى عقل و خرد، اصالت و اهمیت قایل است و برهان و عرفان را مانعة الجمع نمى داند و به بهانه «شهود» از «فهم»، و به بهانه «عرفان» از «برهان و استدلال» گریزان نیست. به عبارت دیگر، عرفان عقل را از كار نمى‌اندازد و از مصدر تشخیص عزل نمى‌كند، بلكه آن را شكوفا نموده، به مراحل بالاتر و مراتب والاتر دعوت مى كند. معرفت شهودى سلوكى در طول معرفت عقلى و برهانى است، نه در عرض آن.[1]
هر انحرافی از یك سوء‌ فهم نشأت می‌گیرد؛ در ادبیات ما بسیار آمده است كه راه عرفان، راه عشق است و راه عشق از عقل جداست. مقصود عرفای راستین از این سخن، آن است كه عقل ما حقایق را ادراك می‌كند، اما كافی نیست و برای نجات و رستگاری نهایی نمی‌توان تنها به عقل  اكتفا نمود، چراکه همه حقایق را نمی‌توان با ابزار عقل شناخت. و اگر بخواهیم به افق‌های دیگری برویم، به مرکب دیگری نیاز داریم كه از راه تهذیب نفس و توجه و عشق به خداوند بدست می‌آید و این سخن درستی است. ولیکن عده‌ای به غلط پنداشته‌اند كه معنای سخن فوق این است كه عقل بی‌اعتبار است و باید در سیر طریقت، آن‌را كنار گذاشت. حق این است كه اگر عقل را از عرفان جدا كنیم، آن عرفان نیز بی‌اعتبار می‌شود. آری، عرفان حقیقی [=شیعی] عقل را كافی نمی‌داند، اما آن را لازم و ضروری می‌داند و در كنار آن، همراهی با وحی را نیز لازم می‌داند؛ چون بدون وحی نمی‌توان به مقصد رسید زیرا اگر عقل كافی بود، خدا وحی را نمی‌فرستاد.
یکی دیگر از شاخصه‌های عرفان حق، اخلاق محورى است. عرفان ناب اسلامى به پیروى از شهوات و هواى نفس دعوت نمى‌كند، بلكه تهذیب نفسِ مبتنى بر آموزه‌هاى قرآنى، از تعالیم آن است.
بنابراین: میزان حقانیت یک عرفان، مطابقت و همراهی آن با عقل، وحی، و اخلاق است و هرگونه افراط یا تفریط (چه در اندیشه و چه در عمل) ملاک انحراف آن عرفان است. لذا رهبانی‌گری، انزوا‌ طلبی، دوری از ازدواج، پشمینه‌پوشی، اعمال و ریاضات غبر شرعی، ترك مطلق امور دنیوی، خرافه‌پنداری در برابر واقعیت‌نگری، انسان‌محوری، و نادیده گرفتن خدابه عنوان هدف غایی، سحر و جادو و.... که همه اینها را عقل و دین، مذموم و مردود شمرده‌اند از مصادیق انحراف یک فرقه عرفانی است. گرایشهای عرفان انزوا، انسان را به نوعی بی‌توجهی به مسئولیت‌های فردی و اجتماعی سوق می‌دهد و چنین كسی از كار و كوشش مولّد و سودمند دست بر می‌دارد و به عنصری بی‌خاصیت برای جامعه تبدیل می‌شود. این نیز یك انحراف و عدول از عرفان اصیل اسلامی است. 
عرفان بدون سیاست نیز یکی از آسیب‌های عرفان‌های كاذب است. اینکه برخی، عرفان را با زندگی اجتماعی و دخالت در سیاست ناسازگار می‌دانند خطاست چراکه سیره پیامبر(صلی‌الله‌علیه‌وآله) و معصومین(علیهم‌السلام) خلاف آن است. پیروی از این سیره بود كه موجب شد حضرت امام خمینی(ره) كه خود از عارفان بالله بود رهبری بزرگ‌ترین انقلاب را در قرن بیستم به عهده گیرد و منشأ مهم‌ترین تحولات سیاسی معاصر شود. ایشان در عمل نشان دادند كه نه تنها عرفان با سیاست، ناسازگار نیست، بلكه سیاست واقعی باید در سایه عرفان باشد.
بنابراین: از شاخصه‌های عرفان ناب و حقیقی، خدا محوری، خرد محوری، شریعت محوری، و اخلاق محوری است و از شاخصه‌های اصلی عرفانهای كاذب نیز خردستیزی ومنطق گریزی، شریعت ستیزی وفقه گریزی است. 
____________________________
[1]. علیرضا ناصرى، بحران معنویت در عصر حاضر، ص 92





طبقه بندی:  شناخت دین،   معنویت جدید،  + ادیان وفرقه های دینی،   ادیان و مکاتب غیر آسمانی، 
برچسب ها: شاخصه عرفان صحیح و عرفان حق، شاخصه عرفان کاذب و ناصحیح و باطل، عقل محوری و عرفان حق، وحی محوری و عرفان و تصوف حق، اخلاق محوری و عرفان و تصوف حق و تصوف باطل کدام است؟ عرفان و توصف صحیح و حق کدام است؟ عشق و عقل در عرفان و تصوف حق و باطل، طریقت و شریعت و حقیقت در عرفانهای حق و باطل،
داغ کن: داغ کن - کلوب دات کام
نوشته شده در تاریخ : شنبه 5 اردیبهشت 1394 | توسط : - عباسی | نظرات()
داغ کن - کلوب دات کام
ساخت وبلاگ در میهن بلاگ

شبکه اجتماعی فارسی کلوب | اخبار کامپیوتر، فناوری اطلاعات و سلامتی مجله علم و فن | ساخت وبلاگ صوتی صدالاگ | سوال و جواب و پاسخ | رسانه فروردین، تبلیغات اینترنتی، رپرتاژ، بنر، سئو